چاقی ارثی (یا ژنتیکی) به معنای آن است که استعداد ابتلا به افزایش وزن یا تجمع چربی در بدن، تا حدی از طریق وراثت منتقل میشود. به عبارت دیگر ژنهایی وجود دارند که نحوهی ذخیره چربی، اشتها، متابولیسم پایه (تراکم انرژی مصرف در حالت استراحت)، پاسخ به هورمونها یا حس سیری و گرسنگی را تنظیم میکنند و تغییرات (ناشی از جهش، تنوع ژنتیکی طبیعی یا اختلالات ژنتیکی خاص) در این ژنها میتواند احتمال چاق شدن را بیشتر کند.
انواع چاقی ارثی
چاقی های ارثی یا ژنتیکی انواع مختلف دارند:
چاقی پلی ژنتیک
در این نوع، چندین ژن مختلف هرکدام اثر کوچکی بر وزن دارند و وقتی با هم جمع میشوند، استعداد بیشتری برای چاقی ایجاد میکنند. این نوع رایجترین شکل چاقی ارثی است و همراه با عوامل محیطی آشکار میشود.
چاقی مونوژنتیک
در این حالت، جهش یا اختلال در یک ژن خاص (مثل MC4R یا LEP) عامل اصلی چاقی است. این نوع نادر است اما باعث شروع زود هنگام و شدت بالای چاقی میشود.
چاقی سندرومی
چاقی در این گروه همراه با اختلالات دیگر مانند مشکلات رشدی، عصبی یا هورمونی دیده میشود. نمونههایی از آن شامل سندرم پرادر ویلی یا باردت-بیلد هستند که علاوه بر اضافه وزن، علائم بالینی دیگری هم دارند.
بیشتر بدانید: درمان افسردگی چاقی با جراحی لاغری
عوامل موثر بر چاقی ژنتیکی
چند دسته عوامل وجود دارند که در صورت وجود استعداد ژنتیکی میتوانند باعث آشکار شدن یا تشدید چاقی شوند:
ژنها و جهشها خاص
جهش در ژن MC4R یکی از شایع ترین علل مونوژنتیک چاقی است. ژن های دیگر مثل LEP (لپتین)، LEPR، POMC، PCSK1 و غیره. کروموزومها یا تغییرات کروموزومی بزرگ مثل حذف یا تکرار بخشهایی که شامل ژنهای تنظیم وزن هستند.
مکانیسمهای اپیژنتیک
یعنی تغییر در بیان ژنها بدون تغییر در خودِ DNA، مثلاً از طریق متیلاسیون، تغییرات هیستونی، تاثیرات محیطی بر مادر باردار یا تغذیهی نوزاد. اینها میتوانند استعداد ژنتیکی را فعالتر کنند یا آن را کاهش دهند.
اثرات محیطی و سبک زندگی
حتی اگر ژنها زمینه را فراهم کنند، عوامل محیطی هستند که غالبا باعث بروز چاقی میشوند. رژیم غذایی پر کالری و پروسس شده، مصرف زیاد شکر و چربی، کمتحرکی فیزیکی، دسترسی آسان به غذاهای ناسالم، الگوهای رفتاری خانوادگی از قبیل عادات غذایی والدین. تاثیر مادر در دوران بارداری (وزن مادر، تغذیه، دیابت بارداری، وضعیت متابولیکی)
سن شروع و شدت
اگر چاقی خیلی زود شروع شود (کودکی یا قبل از ۵ سالگی)، به ویژه با ویژگیهایی مانند اشتهای بیش از حد، مقاومت در برابر روشهای معمول کاهش وزن، یا مشکلات ژنتیکی همراه، احتمال بیشتری وجود دارد که علت ژنتیکی داشته باشد.
واکنش به درمان
افرادی که استعداد ژنتیکی جدیتری دارند ممکن است به روشهای رایج کاهش وزن (رژیم، ورزش) پاسخ ضعیفتری داشته باشند و نیاز به مداخلات پزشکی یا جراحی داشته باشند.
علائم چاقی ارثی از کودکی
در کودکانی که استعداد ژنتیکی قابل توجهی دارند، ممکن است برخی یا همهی این علائم دیده شوند:
- افزایش وزن یا تجمع چربی قابل توجه قبل از سن ۲ تا ۵ سالگی.
- وزن بالا به سرعت نسبت به همسالان، حتی اگر رژیم غذایی خیلی محرک نباشد.
- اشتهای زیاد (هایپرشیا یا پرخوری مفرط) و میل زیاد به خوردن، احساس گرسنگی مکرر، رفتارهای جستجوی غذا یا خوراکی
- سستی عضلانی در نوزادی به طور مثال در سندرمهایی مثل پرادر ویلی، بیمار در ابتدا ممکن است تون عضلانی کم داشته باشد، سختی در مکیدن داشته باشد، رشد عضلانی پایین باشد.
- تاخیر رشد حرکتی یا گفتاری، خصوصیات ظاهری غیرعادی، مشکلات رفتاری، اختلالات هورمونی
- اگر کودک یا نوجوان تلاش کند با تغذیه و ورزش وزن کم کند اما به صورت محدود موفق شود یا بازگشت وزن زیاد باشد.
بیشتر بدانید: عوارض چاقی شکم در مردان
مراحل درمان چاقی ارثی تحت نظر جراح لاغری
متخصص جراحی لاغری دکتر کیوان صابونی در مواجهه با بیمارانی که چاقی ارثی دارند در اکثر مواقع این جنبهها را مدنظر قرار میدهد:
تشخیص دقیق علت
برای طراحی درمان مناسب، مهم است مشخص شود که آیا چاقی صرفا ناشی از سبک زندگی است یا جنبهی مونوژنتیک یا سندرومی دارد. انجام بررسیهای ژنتیکی، آزمایشات هورمونی، بررسی تاریخچهی خانوادگی، و مشاهده علائم غیر معمول میتواند کمک کند. جراح لاغری باید بداند که اگر چاقی ناشی از جهش در ژنهایی مثل MC4R یا POMC باشد، ممکن است داروهای خاص یا مداخلات ویژه بتوانند مفید باشند.
انتخاب روش جراحی
وقتی تصمیم به جراحی گرفته میشود، جراح باید بداند که وجود استعداد ژنتیکی ممکن است بر نتایج عمل تاثیر گذارد: احتمال بازگشت وزن بعد از جراحی ممکن است بیشتر باشد. نیاز به مراقبت طولانی مدت، نظارت دقیق بر تغذیه و فعالیت، روانشناسی تغذیه، و حمایتهای رفتاری بیشتر است. نوع جراحی ممکن است متفاوت باشد (برای مثال عملهایی که محدودیت ظرفیت معده و کاهش جذب را ترکیب میکنند) تا تاثیر بیشتری داشته باشد.
مداخلات چند جانبه
جراح به تنهایی کافی نیست؛ تیم شامل متخصص غدد، روانشناس، تغذیهدان، ژنتیک، و فیزیوتراپیست ضروری است. حمایت روانی جهت کنترل پرخوری، تنظیم رفتار غذایی و عادات زندگی اهمیت زیادی دارد.
بیشتر بدانید: علت بیخوابی بعد از جراحی چاقی
پیگیریهای بلند مدت و پیشگیری از عوارض
نظارت بر عوارض ناشی از چاقی (دیابت نوع ۲، فشار خون، قلبی-عروقی، مفاصل، تنفس) و نیز عوارض احتمالی جراحی. همچنین برنامهریزی برای پیشگیری از بازگشت وزن یا افزایش وزن مجدد.
تمرکز بر کیفیت زندگی، نه فقط کاهش وزن
هدف جراحی لاغری در بیماران با چاقی ارثی علاوه بر کاهش وزن، بهبود عملکرد روزمره، کاهش دردهایی که چاقی ایجاد کرده، بهبود وضعیت روانی، توانایی تحرک، و پیشگیری از بیماریهای همراه است.
اهمیت شناخت چاقی ارثی
فهم اینکه چرا در برخی افراد، روشهای معمول (رژیم، ورزش) تاثیر کمی دارند یا اثرشان موقت است. امکان استفاده از درمانهای هدفمند جدید، مانند داروهایی که مسیرهای خاص اشتها یا متابولیسم را هدف میگیرند. تشخیص زودهنگام در کودکی میتواند کمک کند تا با مداخلات مناسب، رشد بهتر کنترل وزن، کاهش عوارض در آینده باشد.
خلاصه مطالب …
چاقی ارثی یک واقعیت پیچیده است که شامل ترکیبی از ژنتیک، اپیژنتیک و تاثیر محیط میباشد. هرچند ژنها تعیینکننده کامل نیستند، اما میتوانند استعداد سنگینی ایجاد کنند. شناسایی علائم مخصوص در کودکی و بررسی دقیق، مخصوصا هنگامی که چاقی خیلی زود شروع شده یا ویژگیهای غیرمعمول همراه دارد، اهمیت زیادی دارد. جراح لاغری با دیدی کامل (ژنتیکی، پزشکی، روانی، رفتاری) میتواند درمان مناسب را انتخاب کند و نتیجهی بهتری برای بیمار ایجاد نماید.