اضافه وزن یکی از چالشهای جدی سلامت در دنیای مدرن است. با تغییر سبک زندگی، کاهش فعالیت بدنی و تغذیه ناسالم، بسیاری از افراد با مشکل افزایش وزن رو به رو هستند. این مشکل نه تنها بر ظاهر فیزیکی تاثیر میگذارد، بلکه میتواند باعث بروز بیماریهای جسمی و روانی متعددی شود. عوارض اضافه وزن برای مردان و زنان میتواند متفاوت باشد، به طوری که در مردان بیشتر خطر بیماریهای قلبی، فشار خون و دیابت افزایش پیدا میکند، در حالی که در زنان علاوه بر این بیماریها، مشکلاتی مثل سندرم تخمدان پلی کیستیک، اختلالات قاعدگی و ناباروری هم رایج میشود.
اختلال اضافه وزن چیست؟
این اختلال به شرایطی گفته میشود که در آن فرد دارای چربی بدن بیش از حد نرمال باشد. این وضعیت به دلیل مصرف بیشتر کالری نسبت به کالری مصرفی بدن ایجاد میشود. اضافه وزن خود میتواند پیش درآمدی برای چاقی مفرط باشد و اغلب با شاخص توده بدنی (BMI) سنجیده میشود. البته باید توجه داشت که چاقی صرفا یک عدد روی ترازو نیست، بلکه ترکیبی از چربی، ماهیچه، آب و ساختار استخوانی بدن است.
چه زمانی میتوانیم بگوییم اضافه وزن داریم؟
برای تشخیص اضافه وزن، بهترین معیار شاخص توده بدنی یا همان BMI است. این شاخص از طریق تقسیم وزن (بر حسب کیلوگرم) بر مجذور قد (بر حسب متر) به دست میآید.
- BMI زیر ۱۸.۵: کم وزن
- BMI بین ۱۸.۵ تا ۲۴.۹: وزن نرمال
- BMI بین ۲۵ تا ۲۹.۹: اضافه وزن
- BMI بالای ۳۰: اختلال چاقی
بنابراین، اگر عدد به دست آمده برای BMI شما بین ۲۵ تا ۲۹.۹ باشد، به عنوان فردی با اضافه وزن شناخته میشوید. البته عواملی مانند توده عضلانی بالا در ورزشکاران میتواند این عدد را کمی تحت تاثیر قرار دهد.
مهم ترین عوامل اضافه وزن
افزایش وزن به دلیل ترکیبی از عوامل ژنتیکی، رفتاری، روانی و محیطی ایجاد میشود. در ادامه برخی از عوامل مهم را بررسی میکنیم:
- تغذیه ناسالم: مصرف زیاد غذاهای فرآوری شده، چرب، شیرین و فستفودها نقش عمدهای در افزایش وزن دارند.
- کم تحرکی: سبک زندگی بی تحرک و پشت میز نشینی باعث کاهش مصرف کالری روزانه و ذخیره چربی میشود.
- ژنتیک: اگر والدین فرد دچار اضافه وزن باشند، احتمال ابتلای فرزند نیز بیشتر است.
- اختلالات هورمونی: مثل کم کاری تیروئید یا سندرم تخمدان پلی کیستیک.
- استرس و مشکلات روانی: اضطراب، افسردگی و اختلالات خوردن مانند پرخوری عصبی، نقش مهمی در افزایش وزن دارند.
- کم خوابی: خواب ناکافی باعث اختلال در متابولیسم بدن و افزایش اشتها میشود.
- مصرف داروهای خاص: برخی داروها مانند کورتونها، داروهای ضدافسردگی و داروهای ضد بارداری میتوانند موجب افزایش وزن شوند.
خطرات اضافه وزن یا چاقی مفرط
در زیر به توضیح خطرناک ترین بیماریهای ناشی از چاقی یا اضافه وزن میپردازیم تا بهتر متوجه بشیم چطور اضافه وزن میتواند عامل این مشکلات جدی سلامتی شود:
بیماریهای قلبی و عروقی
اضافه وزن باعث افزایش چربی در خون (به خصوص کلسترول بد یا LDL) و تری گلیسرید میشود، همچنین فشار خون نیز در افراد چاق بالاتر است. این عوامل باعث تجمع پلاکهای چربی در دیواره عروق میشوند و منجر به تنگ شدن یا انسداد رگها (آترواسکلروز) میگردند. نتیجهی این فرایند میتواند حمله قلبی، نارسایی قلبی یا حتی سکته مغزی باشد. قلب افراد چاق باید بیشتر کار کند تا خون رو در بدن پمپاژ کند، و این فشار مضاعف در طولانی مدت باعث ضعف عملکرد قلبی میشود.
دیابت نوع ۲
چربیهای اضافه، علل خصوص چربی شکمی (چربی احشایی)، باعث مقاومت بدن نسبت به انسولین میشوند. انسولین هورمونی است که قند خون را کنترل میکند، اما وقتی بدن به آن واکنش نشان میدهد قند در خون باقی میماند و سطح گلوکز آن بالا میرود. این شرایط در نهایت منجر به دیابت نوع دو میشود. چاقی یکی از اصلی ترین عوامل خطر دیابت نوع ۲ به شمار میرود و کنترل وزن میتواند نقش کلیدی در پیشگیری از آن داشته باشد.
آرتروز و درد مفاصل
وزن زیاد، به خصوص اگر به صورت ناگهانی و در مدت کوتاه اضافه شده باشد، فشار زیادی به مفاصل وارد میکند، به علاوه مفاصل زانو، لگن و کمر. مفاصل برای تحمل وزن طراحی شدهاند، اما اضافه وزن زیاد میتواند باعث سایش غضروفها و التهاب در مفاصل شود. این مشکل به مرور باعث آرتروز یا ساییدگی مفاصل میشود که همراه با درد، سفتی و کاهش دامنه حرکتی میباشد.
اختلالات تنفسی
یکی از اختلالات شایع در افراد مبتلا به چاقی، آپنه خواب (Sleep Apnea) هست. در این حالت، چربیهای اضافی اطراف گلو باعث باریک شدن راههای هوایی میشوند و هنگام خواب باعث توقفهای موقت تنفس میگردند. این وضعیت باعث افت اکسیژن خون، خواب بی کیفیت و خستگی روزانه میشود. همچنین چاقی باعث کاهش عملکرد ریه میشود، چرا که چربی اضافه در شکم باعث فشار به دیافراگم میشود و حجم ریه کاهش پیدا میکند.
سرطان
مطالعات نشون داده که اضافه وزن میتواند خطر بروز چند نوع سرطان را افزایش بدهد؛ از جمله:
- سرطان سینه (خصوصا بعد از یائسگی)
- سرطان روده بزرگ
- سرطان رحم و تخمدان
- سرطان کلیه و پروستات
- سرطان کبد و پانکراس
علت اصلی این ارتباط، افزایش هورمونهایی مثل استروژن (در زنان چاق)، انسولین و فاکتورهای رشد است که در بدن افراد چاق بیشتر ترشح میشوند و میتوانند رشد سلولهای غیر عادی را تحریک کنند.
اختلال در باروری
در زنان، چاقی میتواند چرخه قاعدگی را نامنظم سازد و تخمک گذاری را دچار اختلال کند. یکی از رایج ترین اختلالات ناشی از اضافه وزن، سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS) هست که با اضافه وزن شدیدتر میشود. در مردان نیز اضافه وزن میتواند باعث کاهش سطح تستوسترون و کیفیت اسپرم آنها شود. این عوامل باعث کاهش شانس بارداری طبیعی در زوجها میشوند.
کاهش کیفیت زندگی
افرادی که اضافه وزن دارند، با مشکلاتی مثل:
- خستگی مداوم
- تنگی نفس در فعالیتهای سبک
- مشکل در حرکت یا دویدن
- کمردرد و زانودرد
- محدودیت در انتخاب لباس
- کاهش اعتماد به نفس
مواجه میشوند. این مسائل به مرور زندگی اجتماعی، شغلی و روابط فردی اونها رو تحت تاثیر قرار میدهد و باعث افت کیفیت زندگی آنها میشود. حتی فعالیتهایی مثل مسافرت رفتن یا حضور در مراسم اجتماعی ممکن است برای این افراد سخت یا ناراحت کننده باشد.
بیماریهای روانی ناشی از چاقی مفرط
اضافه وزن و عارضه چاقی فقط جسم را درگیر نمیکند، بلکه روان فرد را هم تحت تاثیر قرار میدهد. افراد دارای اضافه وزن بیشتر از دیگران در معرض اختلالات روانی زیر قرار دارند:
- افسردگی: احساس نارضایتی از ظاهر، محدودیتهای اجتماعی و طرد شدن میتواند منجر به افسردگی شود.
- اضطراب اجتماعی: به علاوه در محیطهای کاری یا جمعهای دوستانه.
- کاهش اعتماد به نفس: تاثیر مستقیم بر روابط اجتماعی، شغلی و شخصی.
- اختلالات خوردن: مانند پرخوری عصبی یا بی اشتهایی عصبی که به صورت چرخهای باعث افزایش وزن یا کاهش شدید آن میشوند.
روان درمانی، مشاوره تغذیه و حمایت اجتماعی میتوانند به بهبود وضعیت روانی این افراد کمک زیادی کنند.
درمان اضافه وزن با جراحی لاغری
برای افرادی که دچار چاقی مفرط هستند و روشهای مرسوم مانند رژیم غذایی و ورزش موثر نبوده، جراحی لاغری میتواند گزینهای مناسب باشد. این روشها برای افرادی با BMI بالای ۴۰ (یا بالای ۳۵ همراه با بیماریهای زمینهای) توصیه میشوند. برخی از روشهای رایج عبارتند از:
- اسلیو معده: برداشتن بخش بزرگی از معده برای کاهش اشتها و حجم غذا
- بای پس معده: تغییر مسیر سیستم گوارشی برای کاهش جذب کالری
- بالون معده: قرار دادن بالون داخل معده برای القای حس سیری به معده
- لیپوساکشن و لیپوماتیک: برای برداشتن چربیهای موضعی (بیشتر جنبه زیبایی دارد تا درمان چاقی مفرط)
قبل از هر اقدامی، مشورت با بهترین جراح لاغری در کردستان ، دکتر کیوان صابونی یا پزشک متخصص تغذیه ضروری است تا بهترین گزینه برای شما انتخاب شود.
سوالات پرتکرار درباره چاقی:
اکثر افرادی که دچار اضافه وزن هستند از پزشک خود این سوالات را میپرسند. در زیر به برخی از آنها اشاره شده است.
آیا اضافه وزن ارثی است؟
تا حدی بله، ژنها میتوانند بر نوع متابولیسم، میل به غذا، میزان فعالیت بدنی و حتی نحوه ذخیره چربی تاثیر بگذارند. اگر یکی یا هر دو والدین دارای اضافه وزن باشند، احتمال اینکه فرزند نیز با این مشکل مواجه شود بیشتر است. البته این به معنای قطعی بودن نیست، بلکه با سبک زندگی سالم میتوان این اثر را تا حد زیادی کنترل کرد.
آیا اضافه وزن باعث سکته در سنین کم میشود؟
چاقی باعث افزایش فشار خون، چربی خون و قند خون میشود که همگی از عوامل اصلی بروز سکته قلبی و مغزی هستند. تحقیقات نشان دادهاند که افراد چاق بیشتر در معرض سکته در دهه چهارم یا پنجم زندگی (حتی زودتر) قرار دارند. بنابراین، پیشگیری و کنترل اضافه وزن نقش حیاتی در سلامت قلب و مغز دارد.