سنگ کیسه صفرا یکی از مشکلات شایع دستگاه گوارش است که میتواند بدون علامت باشد یا علائم شدید و دردناکی ایجاد کند. بسیاری از افراد ممکن است سال ها سنگ صفرا داشته باشند بدون اینکه متوجه آن شوند. اما در برخی موارد، این سنگ ها موجب التهاب، عفونت یا انسداد مجاری صفراوی میشوند که نیاز به درمان فوری دارد. در این مقاله، با انواع سنگ کیسه صفرا، علائم، علل ایجاد، روش های تشخیص و درمان آن به طور کامل آشنا میشوید.
سنگ کیسه صفرا چیست؟
کیسه صفرا اندامی کوچک و گلابی شکل در قسمت راست بالای شکم، زیر کبد است که صفرا (مایعی گوارشی که توسط کبد تولید میشود) را ذخیره و آزاد میکند. سنگ کیسه صفرا به توده هایی جامد و کریستالی گفته میشود که از ترکیب مواد موجود در صفرا تشکیل میشوند. این سنگ ها اندازه های مختلفی دارند؛ از یک دانه شن گرفته تا چند سانتی متر.
انواع سنگ کیسه صفرا
سنگ های کیسه صفرا بر اساس ترکیبات تشکیل دهنده به دو نوع اصلی تقسیم میشوند:
- سنگ های کلسترولی:
شای ترین نوع سنگ کیسه صفرا هستند که عمدتا از کلسترول تشکیل میشوند. این نوع اغلب به دلیل تغذیه نامناسب و چاقی ایجاد میشود. - سنگ های رنگدانه ای (پیگمانته):
این سنگ ها حاوی بیلی روبین و مواد معدنی هستند و بیشتر در افرادی با بیماری های کبدی، کم خونی یا عفونت مجاری صفراوی دیده میشوند.
علائم سنگ کیسه صفرا
در بسیاری از موارد، سنگ کیسه صفرا هیچ علامتی ایجاد نمیکند و به صورت اتفاقی هنگام سونوگرافی یا تصویربرداری از شکم کشف میشود. اما وقتی سنگ ها باعث انسداد مجاری صفراوی شوند، علائم زیر ظاهر میشود:
- درد شدید و ناگهانی در قسمت راست بالای شکم یا در ناحیه مرکزی شکم
- درد منتشرشونده به کتف یا پشت
- تهوع و استفراغ
- نفخ، سو هاضمه و احساس سنگینی بعد از غذا
- تب و لرز (در صورت عفونت)
- زردی پوست و چشم (در صورت انسداد مجاری صفراوی)
بیشتر بدانید: مراقبتهای بعد از جراحی کیسه صفرا ؛ نکاتی که نباید نادیده بگیرید!
علت ایجاد سنگ کیسه صفرا
تشکیل سنگ کیسه صفرا اصولا به دلایل زیر رخ میدهد:
- افزایش کلسترول در صفرا
- کاهش ترشح صفرا یا تخلیه ناکامل کیسه صفرا
- وجود بیلی روبین زیاد در صفرا
- چاقی و اضافه وزن
- رژیم غذایی پرچرب و کم فیبر
- بارداری
- مصرف داروهایی مثل قرص های ضد بارداری یا هورمون درمانی
- سابقه خانوادگی ابتلا به سنگ صفرا
عوامل خطرساز
برخی افراد بیشتر در معرض ابتلا به سنگ کیسه صفرا هستند، از جمله:
- زنان، به خصوص بالای ۴۰ سال
- افراد چاق یا دارای اضافه وزن
- بیماران دیابتی
- کسانی که کاهش وزن سریع داشتند
- افرادی با رژیم غذایی بسیار چرب یا بسیار کم کالری
- افرادی با سابقه خانوادگی سنگ صفرا
روش های تشخیص سنگ کیسه صفرا
برای تشخیص سنگ کیسه صفرا، پزشک متخصص دکتر کیوان صابونی از روش های زیر استفاده میکند:
- سونوگرافی شکم
شایع ترین و دقیقترین روش برای دیدن سنگ ها و بررسی ضخامت دیواره کیسه صفرا است. - MRI یا MRCP
به خصوص برای بررسی دقیق مجاری صفراوی استفاده میشود. - سی تی اسکن شکم
برای تشخیص سایر مشکلات شکمی مفید است. - آزمایش خون
برای بررسی وجود عفونت، انسداد یا مشکلات کبدی در نتیجه سنگ کیسه صفرا.
روش های درمان سنگ کیسه صفرا
درمان سنگ کیسه صفرا به نوع، اندازه، تعداد و علائم بیمار بستگی دارد. در ادامه روش های رایج درمان این بیماری را مرور میکنیم:
1. درمان دارویی
در مواردی که سنگ ها کوچک هستند و بیمار علائم ندارد یا عمل جراحی ممکن نیست، ممکن است از داروهایی مثل اورسوداکسی کولیک اسید برای حل کردن سنگ ها استفاده شود. این درمان اصولا زمان بر است و فقط در بعضی موارد مؤثر است.
2. تغییر سبک زندگی و رژیم غذایی
در مراحل ابتدایی، اصلاح رژیم غذایی میتواند به کنترل بیماری کمک کند:
- کاهش مصرف چربی های اشباع
- افزایش مصرف فیبر، میوه و سبزیجات
- کاهش وزن با روش هایی مانند اسلیو معده یا بای پس معده
- مصرف آب کافی
3. جراحی کیسه صفرا (کوله سیستکتومی)
موثرترین روش درمان سنگ کیسه صفرا، برداشتن کامل کیسه صفرا است. این کار به دو روش انجام میشود:
الف) لاپاراسکوپی
رایج ترین روش با کمترین تهاجم. بیمار در اکثر موارد طی یک تا دو روز مرخص میشود و درد و زمان نقاهت کمتری دارد.
ب) جراحی باز
در صورت التهاب شدید، عفونت یا چسبندگی ها ممکن است نیاز به جراحی باز باشد.
4. ERCP (آندوسکوپی درمانی)
در صورتی که سنگ ها وارد مجاری صفراوی شده باشند، با این روش میتوان آن ها را بدون جراحی خارج کرد. گاهی قبل یا بعد از جراحی کیسه صفرا نیز استفاده میشود.
5. شوک ویو (سنگ شکنی با امواج)
در موارد خاص، از امواج ضربهای برای خرد کردن سنگ ها استفاده میشود، اما این روش کمتر رایج است و عمدتا در کشورهای خاص استفاده میشود.
زندگی بدون کیسه صفرا چگونه است؟
بسیاری از افراد نگران زندگی بدون کیسه صفرا هستند، اما باید بدانید که کیسه صفرا یک عضو ضروری برای زندگی نیست. پس از برداشتن کیسه صفرا، صفرا مستقیما از کبد به روده کوچک منتقل میشود. برخی بیماران ممکن است مدتی دچار اسهال یا تغییرات گوارشی شوند، اما با تنظیم رژیم غذایی، این علائم کنترل میشود.
پیشگیری از تشکیل سنگ کیسه صفرا
با رعایت برخی نکات ساده میتوان خطر ابتلا به سنگ کیسه صفرا را کاهش داد:
- داشتن وزن متعادل
- پرهیز از رژیم های غذایی سخت و کاهش وزن سریع
- فعالیت بدنی منظم
- رژیم غذایی متعادل با چربی سالم و فیبر کافی
- نوشیدن آب به میزان مناسب
- پرهیز از مصرف غذاهای بسیار چرب و فرآوری شده
کلام آخر
سنگ کیسه صفرا یکی از مشکلاتی است که ممکن است بدون علامت یا بسیار دردناک باشد. اگرچه گاهی میتوان با روش های غیرجراحی آن را مدیریت کرد، اما در بیشتر موارد، جراحی کیسه صفرا بهترین و مؤثرترین راه درمان است. با شناخت عوامل خطر و رعایت سبک زندگی سالم، میتوان احتمال بروز سنگ کیسه صفرا را تا حد زیادی کاهش داد. در صورت بروز علائم مشکوک، مشورت با پزشک و تشخیص به موقع میتواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.