سندروم روده تحریک پذیر یک اختلال شایع و مزمنِ عملکردی در دستگاه گوارش است که با درد یا ناراحتی شکمی و تغییر در الگوی دفع مدفوع شناخته میشود. در این بیماری آسیب ساختاری یا التهاب واضح در آزمایشها دیده نمیشود، اما علائم کاملا واقعیاند و میتوانند کیفیت زندگی، خواب، تمرکز و روابط اجتماعی فرد را تحت تأثیر قرار دهند. IBS در دورههایی تشدید و سپس آرام میشود و اغلب با استرس، نوع غذا و سبک زندگی رابطه مستقیم دارد. در این مقاله با تعریف دقیق، علائم، علل، روش تشخیص و درمانهای مؤثر سندروم روده تحریک پذیر آشنا میشویم.
سندروم روده تحریک پذیر چیست؟
سندروم روده تحریک پذیر (Irritable Bowel Syndrome) به مجموعهای از علائم گوارشی گفته میشود که بدون وجود بیماریهای عضوی مثل کولیت زخمی، کرون یا سرطان رخ میکنند. ویژگی اصلی آن درد شکمیِ عودکننده همراه با تغییر در دفعات یا شکل مدفوع است. بهدلیل نبود ضایعه مشخص، IBS در گروه «اختلالات عملکردی روده» قرار میگیرد. با این حال، پیامدهای آن جدی است: مراجعههای مکرر پزشکی، محدودیت غذایی، کاهش کارایی روزانه و حتی اضطراب درباره سلامت روده. نکته مهم این است که IBS خطر سرطان یا آسیب دائمی روده را افزایش نمیدهد، اما نیاز به مدیریت پیوسته دارد.
شیوع و عوامل خطر
IBS یکی از شایعترین مشکلات گوارشی در جهان است و در بزرگسالان، بهویژه زنان و افراد زیر ۵۰ سال، بیشتر دیده میشود. عوامل خطر شامل سابقه خانوادگی، تجربه عفونتهای رودهای شدید، استرسهای طولانیمدت، اختلالات اضطرابی/افسردگی و برخی الگوهای غذایی است. بسیاری از بیماران گزارش میکنند که علائم از نوجوانی یا جوانی شروع شده و در دورههای پراسترس (امتحان، فشار شغلی، سوگ یا تغییرات بزرگ زندگی) بدتر میشود. این موضوع با نقش محور روده–مغز در IBS همخوانی دارد.
بیشتر بدانید: درمان چسبندگی روده با لاپاراسکوپی روده
علائم سندروم روده تحریک پذیر
علائم IBS در افراد مختلف متفاوت است، اما چند نشانه اصلی تقریبا مشترکاند. درد یا کرامپ شکمی با دفع ارتباط دارد؛ یعنی بعد از اجابت مزاج بهتر میشود یا درست قبل از آن شدت میگیرد. نفخ، احساس گاز زیاد، صدای روده، احساس تخلیه ناقص و وجود مخاط در مدفوع هم از علائم رایجاند. شدت علائم میتواند از یک ناراحتی ملایم تا دردی ناتوانکننده متغیر باشد. برخی افراد همزمان علائم خارج گوارشی مثل خستگی، سردرد یا حساسیتهای پوستی را تجربه میکنند.
الگوی دفع در IBS
الگوی دفع در IBS سه شکل اصلی دارد:
- IBS با غلبه اسهال (IBS-D): دفعات مدفوع زیاد و آبکی است، گاهی همراه فوریت دفع.
- IBS با غلبه یبوست (IBS-C): مدفوع سفت و دفع دشوار یا با فاصلههای طولانی.
- IBS مختلط (IBS-M): دورههای اسهال و یبوست بهصورت متناوب رخ میدهند.
شناخت این زیرگروهها به انتخاب درمان درست کمک میکند، چون رویکرد دارویی و تغذیهای در هر نوع متفاوت است.
علت سندروم روده تحریک پذیر چیست؟
علت IBS یک عامل واحد نیست و ترکیبی از چند مکانیسم نقش دارد. مهمترین آنها شامل حساسیت عصبی بالای روده به محرکها، اختلال در حرکات طبیعی روده، تغییر در ترکیب میکروبیوم و ارتباط غیرطبیعی بین مغز و روده است. بسیاری از بیماران آستانه درد پایینتری در روده دارند، یعنی تحریکهای معمولی که برای دیگران بیاثر است، در آنها درد و نفخ ایجاد میکند. در برخی افراد IBS پس از یک عفونت گوارشی شروع میشود که احتمال التهاب خفیف و تغییر میکروبیوم را مطرح میکند.
نقش محور روده مغز و استرس
روده و مغز از طریق شبکههای عصبی و هورمونی دائما با هم در ارتباطاند. در IBS این ارتباط حساستر و گاهی «پرسر و صدا» میشود. استرس میتواند حرکات روده را تندتر یا کندتر کند و همچنین احساس درد را افزایش دهد. به همین دلیل بسیاری از دستورالعملها، در کنار درمان پزشکی، روشهای کاهش استرس مثل درمان شناختی–رفتاری، هیپنوتراپی رودهمحور یا تمرینهای آرامسازی را بخشی از درمان استاندارد میدانند.
بیشتر بدانید: جراحی بای پس روده چیست؟
تشخیص سندروم روده تحریک پذیر
تشخیص IBS عمدتا بالینی و بر اساس معیارهای «رُم ۴» انجام میشود. طبق این معیار، فرد باید طی ۳ ماه اخیر بهطور متوسط حداقل هفتهای یک روز درد شکمیِ عود کننده داشته باشد که با دو مورد از این سه ویژگی همراه است:
- ارتباط درد با دفع
- تغییر در دفعات دفع
- تغییر در شکل/ظاهر مدفوع
همچنین شروع علائم باید حداقل ۶ ماه قبل از تشخیص بوده باشد. پزشک با شرح حال دقیق و معاینه، و گاهی چند آزمایش پایه، تشخیص را قطعی میکند.
علائم هشدار که IBS نیستند
اگر علائمی مثل خون در مدفوع، کاهش وزن بیدلیل، تب، کمخونی فقر آهن، درد شدید شبانه یا سابقه خانوادگی سرطان روده وجود داشته باشد، IBS بهتنهایی توضیحدهنده نیست و بررسیهای بیشتر لازم میشود. این علائم «هشدار» میتوانند نشانه بیماریهای التهابی روده، سلیاک یا مشکلات جدیتر باشند. در چنین شرایطی باید سریعتر به متخصص گوارش مراجعه کرد.
درمان سندروم روده تحریک پذیر
هدف درمان IBS کنترل علائم و بهبود کیفیت زندگی است. چون عوامل ایجاد بیماری چندگانهاند، درمان هم چندبُعدی است و ترکیبی از تغییر سبک زندگی، رژیم غذایی، دارو و در صورت نیاز درمانهای روانشناختی را شامل میشود. هیچ درمان ثابت و یکسانی برای همه وجود ندارد؛ برنامه درمان باید با نوع IBS، شدت علائم و محرکهای هر فرد تطبیق داده شود. بیشتر بیماران با پیگیری منظم، بهبود قابلتوجهی تجربه میکنند.
تغییر سبک زندگی
ورزش منظم، خواب کافی و مدیریت استرس ستونهای اصلی کنترل IBS هستند. فعالیت بدنی ملایم تا متوسط میتواند حرکات روده را تنظیم کند و نفخ و یبوست را کاهش دهد. تنظیم وعدهها (خوردن در زمانهای ثابت)، خوردن آهسته و پرهیز از پرخوری هم در کاهش درد و گاز مؤثر است. همچنین دوری از سیگار و مصرف زیاد الکل یا نوشیدنیهای انرژیزا به بسیاری از بیماران کمک میکند.
بیشتر بدانید: درمان پرخوری عصبی
رژیم غذایی مناسب برای IBS
تغذیه نقش کلیدی در کنترل علائم دارد و بسیاری از بیماران «محرکهای غذایی شخصی» دارند. غذاهای چرب، سرخکردنیها، نوشابههای گازدار، کافئین، پیاز و سیر خام، برخی حبوبات و شیر معمولی از محرکهای شایعاند. بهترین رویکرد این است که فرد با ثبت علائم و غذاها، الگوی محرکهای خود را پیدا کند. در سالهای اخیر رژیم کمFODMAP بهعنوان یکی از مؤثرترین روشها شناخته شده و در راهنماهای معتبر توصیه میشود.
رژیم کمFODMAP چیست؟
FODMAPها گروهی از کربوهیدراتهای قابلتخمیر هستند که در روده آب و گاز تولید میکنند و در برخی افراد IBS علائم را تشدید میکنند. رژیم کمFODMAP در سه مرحله انجام میشود:
- حذف موقت غذاهای پرFODMAP (۴ تا ۶ هفته)
- بازآزمایی تدریجی گروههای غذایی
- رسیدن به رژیم شخصی سازی شده
مطالعات و مرورهای جدید نشان میدهند این رژیم برای بسیاری از بیماران کاهش قابل توجه درد و نفخ ایجاد میکند، ولی بهتر است زیر نظر متخصص تغذیه اجرا شود تا تعادل غذایی حفظ شود.
فیبر در IBS
فیبر برای همه بیماران یکسان عمل نمیکند. فیبر محلول مثل پسیلیوم (اسفرزه)، جو دوسر و دانه چیا عموما بهتر تحمل میشود و میتواند هم در یبوست و هم در اسهال کمک کند. اما فیبر نامحلول مثل سبوس گندم یا برخی سبزیهای خام ممکن است نفخ و اسهال را تشدید کند. افزایش فیبر باید آهسته و تدریجی باشد و همراه با نوشیدن آب کافی انجام شود تا روده فرصت سازگاری داشته باشد.
درمان دارویی IBS
داروها با توجه به زیرگروه IBS و علامت غالب انتخاب میشوند. در IBS-C ممکن است از پسیلیوم، ملینهای اسمزی یا داروهای اختصاصیتر مثل لیناکلوتاید یا پلکاناتاید حتما با نظر پزشک استفاده شود. در IBS-D داروهای ضداسهال و ضداسپاسم برای کاهش حرکات و درد مؤثرند. برخی بیماران با دوزهای پایین داروهای ضدافسردگی (سه حلقهای یا SSRI) بهتر میشوند، چون حساسیت عصبی روده را کم میکند. در بعضی موارد، پروبیوتیکها یا درمانهای هدفمند میکروبیوم هم پیشنهاد میشوند.
درمانهای روان شناختی و مکمل
از آنجا که محور روده مغز در IBS نقش مهمی دارد، درمانهای رفتاری میتوانند به اندازه دارو مؤثر باشند. روشهایی مثل درمان شناختی رفتاری (CBT)، هیپنوتراپی رودهمحور و تمرینهای ذهنآگاهی در کاهش درد، اضطراب و شدت علائم مفید شناخته شدهاند و در بسیاری از گایدلاینها جزو استاندارد درماناند. بعضی مکملها مثل کپسول روغن نعناع نیز برای کاهش اسپاسم کمککنندهاند، اما باید با نظر پزشک مصرف شوند، چون ممکن است در برخی افراد سوزش معده ایجاد کنند.
خلاصه مطالب…
سندروم روده تحریک پذیر یک اختلال شایع عملکردی است که با درد شکمی و تغییر در عادتهای دفع مشخص میشود و از تعامل پیچیده حساسیت عصبی روده، میکروبیوم و محور روده–مغز ناشی میگردد. تشخیص آن بر پایه معیارهای رُم ۴ و علائم هشدار است. درمان مؤثر، رویکردی چندبُعدی میخواهد: سبک زندگی سالم، رژیم فردمحور (خصوصا کم FODMAP و فیبر محلول)، داروهای مناسبِ زیرگروه و مداخلات کاهش استرس. با این نگاه، IBS قابل مدیریت است و میتوان کیفیت زندگی را به شکل چشمگیری بالا برد.